Uluslararası düzen ve kuruluşların sorgulandığı önemli bir süreçteyiz. Daha önce BM’nin rolü hakkında görüşlerimi paylaşmıştım. Şimdi de Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nun 73. toplantısında ülke liderlerinin çok taraflılık ve uluslararası kuruluşların rolü hakkında görüşlerini kısaca sizlerle paylaşmak istiyorum.

BİRLEŞMİŞ MİLLETLER GENEL SEKRETERİ ANTÓNIO GUTERRES:

Dünya yükselen kutuplaşmanın ve popülizmin ortasında siyasi kurumlara olan inancını yitiren kötü bir “düzensiz bir güven açığı” vakasından muzdarip. Devletler arasında işbirliği daha zor, Güvenlik Konseyi içindeki ayrılıklar keskin ve küresel yönetime duyulan güven kırılgandır.

Çok taraflılık, en çok ihtiyacımız olduğu bir zamanda tam olarak ateş altında. Çok kutuplu bir dünya kendi içinde barışı garanti etmeyecek veya küresel sorunları çözmeyecek olsa da, güç dengesindeki değişimler çatışma riskini artırabilir. Liderler, halklarının refahını artırma görevini üstlenirler, fakat ortak hakların koruyucusu olarak, aynı zamanda, reform edilmiş, yeniden canlandırılan ve güçlendirilmiş çok taraflı bir sistemi teşvik etme ve destekleme görevi de vardır. Liderler, Birleşmiş Milletler’in merkezindeki ve Birleşmiş Milletler Şartı’nı hayata geçiren farklı kurum ve antlaşmalarla, kurallara dayalı bir düzene bağlılıklarını yenilemeleri gerekir.

TÜRKİYE CUMHURİYETİ CUMHURBAŞKANI RECEP TAYYIP ERDOĞAN:
Birleşmiş Milletler barış ve refah için insanlığın beklentilerini karşılama konusundan uzaklaştı. Güvenlik Konseyi sadece veto hakkına sahip 5 üyenin çıkarlarına hizmet eden, dünyanın diğer bölgelerine, yaşanan zulümlere seyirci kalan bir yapıya büründü. Niçin bu 194 ülkenin tamamı da Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nde temsil eden durumuna gelmesin? Niçin hepsi de daimi üye olma dönerli olarak konumuna gelmesin? Birleşmiş Milletler’i insanlığın adalet beklentisinin sözcüsü ve uygulayıcısı haline getirelim. Gelin, ezilene kalkan olacak, aç ve açıkta kalana el uzatacak, gelecek nesillere umut aşılayacak bir küresel yönetim sistemi kuralım.

BM’ye eleştirilerde iki ana grup var. Türkiye ve Almanya BM’de reformun yanında. ABD’nin içinde bulunduğu daha küçük grup ise liberal uluslararası düzeni zayıflatmak için BM’nin zayıflıklarından yararlanmayı tercih ediyor. Kayda değer bir uluslararası sistem inşa etmek için mevcut düzeni ortadan kaldırmamız gerektiğine inanmıyoruz.(Erdoğan, 26 Eylül 2018, Foreign Policy)

ABD BAŞKANI DONALD J. TRUMP:
ABD, her zaman küresel yönetişim, kontrol ve hakimiyet konusunda bağımsızlığı ve işbirliğini seçecek. Başkalarına nasıl yaşayacağını, çalışacağını veya inanacağını söylemeyecek; sadece egemenliğinin onurlandırılmasını isteyecek. “Amerika’nın ilkeli gerçekçilik politikası, yıllarca, zaman içinde ve zamanda tekrar kanıtlanmış olan eski dogmalara, gözden düşmüş ideolojilere ve sözde uzmanlara rehin alınmayacağımız anlamına geliyor”
Dünya, her biri kendine özgü, eşsiz ve parlak bir şekilde parıldayan ulusların bir araya gelmesiyle daha iyi bir yerdir. Egemen ve bağımsız milletler; özgürlük, demokrasi ve barışın yaşandığı tek araçtır. Hükmetme ve yenilgiye karşı barış ve özgürlüğü seçmemize izin verin.

FRANSA CUMHURBAŞKANI EMMANUEL MACRON:
Uluslararası toplumun bu krizlere karşı kolektif olarak yürüyebilme yeteneği Güvenlik Konseyi tarafından engellenmiştir. Herkes kendi çıkarlarını sürdürdüğü için, bu tek taraflı arayış doğrudan izolasyon ve çatışmaya yol açar. Görev, gerilimleri körüklemek değil, diyalog ve çok taraflılık yoluyla yeni bir gündemi ortaya koymaktır.Yeni bir dünya dengesinin birlikte hazırlanmalı, uluslararası ve bölgesel işbirliğinin yeni biçimleri oluşmalı. Egemenlik ve gelişmiş bölgesel ve uluslararası işbirliği desteklerken, yalnızca kolektif eylem egemenliğin sürdürülmesine izin verir.Fransa milliyetçiliğin daima yenilgiye yol açtığını herkese hatırlatıyor. Temel ilkeleri savunmada cesaret yoksa, küresel savaş bir tehdittir. Üye devletler bu cesareti tekrar bulmalı ve gelecekteki savaşın önlenmesi için taahhüdünü yenilemelidir. Küresel barışı sağlamak için yollar ve araçlar tanımlanmalıdır. Bazıları çok taraflılıktan bıkmış olabilir, bunu “moda” olarak görme isteğine direnilmeli. Fransa, her zaman evrensellik uğruna savaşan bir ülke, kayıtsızlığa boyun eğmeyecek ve tarihin çözülmesini kabul etmeyecek.

İRAN CUMHURBAŞKANI HASAN RUHANI:
Barışın ve güvenliğin başkalarını inkar etme pahasına güvence altına alınabileceği fikri, atılması gereken bir yanılsamadır. “Çok taraflılık ile yüzleşmek bir güç göstergesi değil; daha ziyade, zekânın zayıflığının bir belirtisidir ”Egemenlik ve hegemonya isteyenlerin barışın düşmanlarıdır. Uluslararası güvenlik Amerika Birleşik Devletleri iç siyasetinde kullanılan bir oyuncak olmamalı ve “etik ve uluslararası hukuk ilkesini reddeden tehditler ve adaletsiz yaptırımlar” sona erdiğinde diyaloğun yeniden başlar.

RUSYA DIŞİŞLERİ BAKANI LAVROV:
Bir yandan, yeni ekonomik büyüme merkezlerinin istikrarlı gelişiminin güçlenmesi ve egemenliği koruma istekleri ve ulusal, kültürel ve dini kimlikleriyle tutarlı kalkınma modellerini seçme var. Öte yandan, bazı batılı devletler kendi kendilerini dünya liderleri olarak ilan ettikleri statüyü korumak istiyorlar. Bu güçler, uluslararası anlaşmaların hukuki geçerliliğini sorgularken, politik şantaj, ekonomik baskı ve kaba kuvvetler de dahil olmak üzere herhangi bir yöntemi kullanmakta tereddüt etmezler. Bu yetkileri, Birleşmiş Milletler çerçevesinde alınan kararlar üzerine kendi kendine hizmet veren tek taraflı yaklaşımların önceliğini beyan eder.Birleşmiş Milletler’in himayesinde, egemenliğe saygı, içişlerine karışmama, güç kullanma ilkeleri dahil enformasyon alanında bir dizi küresel sorumlu davranışları normlarının ayrıntılarıyla ele alınması daha da uygun hale gelmektedir.

MISIR DEVLET BAŞKANI ABDEL FATTAH AL SISI:
Yasalarla yönetilmeyen uluslararası bir düzende varlığını zayıflatacağı için gelişmekte olan ülkeler göze alamaz. Şüphesiz ki Arap bölgesi, ulus devletin parçalanmasının tehlikelerine karşı en savunmasız ve terörizme ve çatışmanın alevlenmesi için verimli bir çevrenin yaratılmasına yol açıyor.

SUUDİ ARABİSTAN DIŞİŞLERİ BAKANI AHMED AL-JUBEIR:
Yüzyıllardır var olan uluslararası rejim, egemenliğe ve uluslararası hukuka saygıya dayanmaktadır. “Bu tartışılmaz.Egemenlik, geçilemeyecek kırmızı bir çizgidir.”

İSVİÇRE DEVLET BAŞKANI ALAIN BERSET:
Birleşmiş Milletler Üye Devletler, uluslararası kurum ve kuruluşların sorunları ele almasını sağlamalıdır. Gelecekteki küresel yönetişimin temel direklerini oluşturmaya çalışırken “çok taraflılık içinde gerçek bir kriz” vardır. “Dünya sıfır toplam oyun değil. Bu, işbirliğinin sadece kazananlar yarattığı olumlu bir toplam oyunudur.”

JAPONYA BAŞBAKANI SHINZŌ ABE:
Güvenlik Konseyi reformunda kaydedilen ilerlemenin eksikliğinden Örgüt’ün yirmi birinci yüzyıl dünyasındaki önemi zaten sorgulanıyor. Bu nedenle Japonya Konsey ve Birleşmiş Milletler reformunu ilerletmek için Genel Sekreter ile birlikte çalışacaktır.

KÜBA DEVLET BAŞKANI MIGUEL DÍAZ-CANEL BERMÚDEZ:
“Çok kutuplu, demokratik ve adaletli bir dünyaya doğru ilerleyebilmek için barışçıl bir arada yaşamanın sağlanması, uluslararası barışın ve güvenliğin korunması ve sistematik sorunlara kalıcı çözümler bulunması için çok taraflılığın uygulanması ve Uluslararası Hukuk’un ilkelerine ve kurallarına tam saygı gösterilmesi gerekmektedir. Yoksulluk , kapitalizmin, özellikle emperyalizmin ve neoliberalizmin, bu sisteme özgü bencillik ve dışlamanın sonucudur” Kapitalizmi karakterize eden üretim ve tüketim modelleri, yağma ve militarizmi teşvik eder ve barışı tehdit eder.

İNGİLTERE BAŞBAKANI THERESA MAY:
“Sistemlerde güven kaybıyla karşı karşıyayız” Birleşmiş Milletler aracılığıyla, kurallara dayalı bir uluslararası sistemde ortak bir taahhüt vardır ve bu taahhüt, küçük savunmasız ekonomileri dikkate alır ve tüm vatandaşlara yarar sağlar. Açık toplumlar kurmaya yatırım yapmalı ve acı çekebilecekler için liberal değerlerimize dayanmalıyız. Ticaret ve vergi ile ilgili adil kurallara ihtiyaç vardır; Bu, Dünya Ticaret Örgütü’ne (DTÖ) reform için bir yetki verilmesini de içerir. Adil ve saygın kurallar büyümeyi artırabilir.

AB AVRUPA KONSEYİ BAŞKANI DONALD TUSK:
AB bloğunun şu anda büyük ölçüde zorlanan uluslararası dünya temelli düzeni korumak için mücadele ettiğini söyledi. Avrupa kıtası ülkeleri, milletler arasındaki saygı ve dayanışmanın yanı sıra Birleşmiş Milletler önündeki sorunların ele alınmasında birlik ve kolektif eylemleri de önemser. Avrupa Birliği, Birleşmiş Milletleri reform sürecini destekliyor.

İTALYA BAŞBAKANI GİUSEPPE CONTE:
Uluslararası toplumun, daha etkili bir çok taraflılığa ve uluslararası bir sistemin bir direği olarak rolüyle güçlendirilen Birleşmiş Milletlere ihtiyacı var.

POLONYA DEVLET BAŞKANI ANDRZEJ:
“Bir güçler konserine indirgenen, etki alanlarına bölünme ve başkalarının kaderinin katılımı olmadan karar verilebileceği inancına dayanan olumsuz bir çok taraflılık olduğunu söyleyebiliriz”. “Avrupa ve Polonya, 18. yüzyıldan başlayarak, 19. yüzyıldan başlayarak Soğuk Savaş dönemlerine kadar sıklıkla bu tür çok taraflılıların kurbanıydı.” Devletlerin ve özgür milletlerin pozitif çok taraflıcılığını, gasp ve hiyerarşiyi değil, daha zayıf ülkelere ek oy verme gücü veya karar alma organlarında ek bölgesel temsil de dahil olmak üzere ek fırsatlar sağlamak gerek.

PORTEKİZ CUMHURBAŞKANI MARCELO REBELO de SOUSA:
Tek taraflılık konusundaki mevcut eğilimleri kınadı.“Neredeyse bir asır öncesinin hatalarını tekrar etme riskini taşıyan politik bir dar görüşlülüğü temsil ediyorlar.” Çok taraflılık her zaman güçlendirilmelidir, ancak statükonun devam ettirilmesi durumunda tahrip olacaktır.Yirmi birinci yüzyılın jeopolitiği, en azından Afrika kıtasının, Brezilya’nın ve Hindistan’ın varlığını da ekleyerek Güvenlik Konseyi’nin reformunu gerektiriyor.

BOSNA HERSEK BEKİR IZZETBEGOVIÇ:
Çok taraflılığa, uluslararası hukuka ve kurallara dayalı düzene bağlılık mevcut zorlukları çözmenin tek yolu ve tüm Devletlerin zorunluluğu. Sorunları çözmek için diyalog ve işbirliği içinde birlikte çalışmak gerek. Tarihimizin karanlık bölümleri, halkların kural ve normları yerine getiremedikleri toplumun doğrudan bir sonucudur. İnsanlık onuruna saygı duymak ve barışçıl bir dünyada yaşamak isteyen vatandaşlarımızın temel hak ve özgürlüklerini korumak, Birleşmiş Milletler’in varoluş nedeni.
“Hiçbir hükümet, ulusal sınırlarının ötesine geçenleri görmezden gelerek, yalnızca kendi halkına istikrar ve refah sağlamaya odaklanamaz”. Kurallara dayalı küresel düzeni ve hukukun üstünlüğünü ve Birleşmiş Milletler’in güçlü liderliğini ve katılımını desteklemek, kriz bölgelerinde vazgeçilmezdir. Birleşmiş Milletler, küçük ve büyük ülkelerin seslerinin eşit olarak duyulduğu tek forumdur. Birleşmiş Milletler reformunu memnuniyetle karşılayan çabaları destekliyoruz.

UKRAYNA CUMHURBAŞKANI PETRO POROSHENKO:
Güvenlik Konseyi reformunda kaydedilen ilerlemenin şart olduğunu ve hükümetler arası müzakereler kapsamında metne dayalı görüşmeler yapılmalı.

Başta Afrika olmak üzere pek çok lider, çok taraflılığa bağlılıklarını savunurken, kararları yasal olarak bağlayıcı olan tek BM organı olan 15 üyeli Güvenlik Konseyi’nin, Afrika ve diğer gelişmekte olan ülkeler için artan temsilciliği de içerecek şekilde BM’yi demokratikleştirmeye çağırdı.

Bütün bu görüşler uluslararası düzen hakkında bir sorgulama aynı zamanda bir değişim sürecinin yaşandığını ortaya koyuyor. Daha önce ifade ettiğim gibi uluslararası düzenin oluşmasına katkı ve etkinlik için önce Güçlü Türkiye hedefimiz olmalı.

Ve elbette uluslararası düzenin nasıl olması hakkında da fikrimiz.